Thai znaczy „wolny” i rzeczywiście: państwu, w skład nazwy którego wchodzi ów przymiotnik, udało się zachować niepodległość przez cały okres swych burzliwych dziejów. Przyjrzyjmy się jednak samym ich początkom…
Na temat genezy Tajów konkurują ze sobą dwie koncepcje. Przedstawiciele pierwszej (tzw. autochtonicznej) doszukują się początków Tajów na ich rodzimej ziemi. Druga koncepcja (tzw. allochtoniczna) opowiada się za ich przybyciem z innych ziem (konkretnie z chińskiej prowincji Yunnan) i posiada ona dużo więcej zwolenników. Według niej, na przestrzeni XI-XII w. n. e., grupy ludności tajskiej opuściły Chiny i udały się w kierunku południowo- wschodniej Azji…
Dziś częściej mówi się o czymś szerszym niż jeden marsz z jednego miejsca. Klasyczny trop prowadzi do Yunnanu, ale nowsze opracowania obejmują raczej całe pogranicze południowych Chin i północnego Wietnamu. Z tej perspektywy dzieje Tajów wyglądają jak długi proces przesuwania się wspólnot tai wzdłuż dolin rzecznych, zakładania nowych osad i mieszania się z ludami, które żyły tu wcześniej.
Skąd bierze się spór o początki Tajów
Spór nie wynika tylko z braku źródeł. Kłopot polega też na tym, że słowo „Tajowie” oznacza dziś zarówno konkretny naród państwowy, jak i znacznie szerszą rodzinę ludów mówiących językami tai. Gdy historyk pyta o pochodzenie Tajów, może więc pytać o początki współczesnych mieszkańców Tajlandii, o dzieje dawnych wspólnot językowych albo o moment, w którym z luźnych księstw i osad powstała silniejsza wspólnota polityczna.
Teoria autochtoniczna podkreśla ciągłość osadnictwa na terenach dzisiejszej Tajlandii. Teoria migracyjna zwraca uwagę na język, nazwy grup etnicznych i kierunki ekspansji dawnych księstw tai. W praktyce większość badaczy skłania się ku modelowi mieszanemu: rdzeń wspólnot tai przesuwał się na południe z obszaru dzisiejszych południowych Chin, ale już w nowych miejscach łączył się z kulturą Monów, Khmerów i innych ludów Azji Południowo-Wschodniej. Dlatego pytanie „skąd przyszli?” nie ma jednej, krótkiej odpowiedzi.
Główne kierunki migracji
Ważniejsze grupy ludności tajskiej
- Tai Yai - (tzw. „Wielcy Tajowie”) - osiedlili się w górnej Birmie
- Tai Noi - (tzw. „Mali Tajowie”) - stanowili największą z grup i zajęli obszar dzisiejszej północnej Tajlandii
- Tai Lao - zajęli tereny Laosu
- Ahom - osiedlili się na terenie indyjskiego stanu Assam
Tajowie przemieszczając się na południe, stopniowo zajmowali żyzne i rozległe tereny doliny rzeki Menam (Chao Phraya). Nowo przybyłe grupy ludności wypierały, bądź asymilowały się z napotkanymi na terenach dzisiejszej Tajlandii ludami Monów i Khmerów.
Taki podział warto traktować jako wygodny skrót, a nie sztywną mapę. Wspólnoty tai nie ruszały w tym samym momencie i nie podlegały jednej władzy. Jedne osiadały w górskich kotlinach, inne wybierały szerokie niziny, jeszcze inne przez stulecia pozostawały w luźnych związkach plemiennych. Łączył je język, podobne formy uprawy ryżu oraz model organizacji oparty na niewielkich ośrodkach władzy skupionych wokół dolin rzecznych.
Największe znaczenie dla dziejów dzisiejszej Tajlandii miały te grupy, które osiadły na północy i w centrum kraju. To z nich wyrosły późniejsze księstwa oraz państwa tai, opisane szerzej w tekście Od Królestwa Śriwidżaja po Dynastię Czakri. Część wspólnot poszła jednak inną drogą i na długo zachowała własną odrębność, mimo że mówiła językami blisko spokrewnionymi z tajskim.
Dlaczego dolina Menamu była tak ważna
Równina Menamu nie przyciągała ludzi przypadkiem. Był to teren żyzny, dobrze nawodniony i znacznie bardziej przyjazny dla rolnictwa niż górskie obrzeża regionu. Dla społeczeństw żyjących z uprawy mokrego ryżu taka dolina oznaczała bezpieczeństwo, nadwyżki żywności i możliwość utrzymania większej liczby mieszkańców. A tam, gdzie pojawia się nadwyżka, szybko rodzi się też stała władza, handel i rywalizacja o kontrolę nad ziemią.
Tajowie nie weszli jednak w pustą przestrzeń. Na obszarze dzisiejszej Tajlandii istniały już wcześniej ośrodki monskie i khmerskie, wraz z rozwiniętymi tradycjami religijnymi, rzemiosłem i organizacją państwową. Przybysze przejmowali więc nie tylko ziemię, lecz także gotowe wzory kultury. To dlatego w późniejszych państwach tajskich tak wyraźnie widać wpływy Khmerów na ceremoniał dworski i wpływy Monów na obieg buddyjskich idei. Jeśli chcesz lepiej osadzić tę historię w przestrzeni, zajrzyj też do tekstu Geografia Tajlandii – krótki przegląd.
Od wspólnot językowych do pierwszych państw
Samo przybycie ludów tai nie oznaczało jeszcze narodzin Tajlandii. Przez długi czas były to raczej sieci mniejszych ośrodków, które raz współpracowały, a raz ze sobą walczyły. Dopiero między XIII a XIV wiekiem kilka z tych ośrodków zaczęło budować trwalsze państwa. Właśnie wtedy na pierwszy plan wysunęły się Sukhotai i Lan Na, a później Ajutthaja. To moment, od którego historia Tajów staje się lepiej uchwytna w kronikach, inskrypcjach i politycznych dziejach regionu.
Britannica przypomina, że wspólnoty tai osiadały historycznie w dolinach rzek, tworząc małe jednostki polityczne typu müang. Taki model świetnie tłumaczy, dlaczego wzrost znaczenia Tajów był stopniowy. Nie chodziło o jednorazowe podbicie całego obszaru, lecz o gęstnienie sieci lokalnych centrów władzy. Kiedy jedno z nich rosło w siłę, przyciągało sąsiadów, podporządkowywało słabszych albo wchodziło z nimi w zależności lenne.
W XIII wieku Tajowie byli już obecni w dorzeczu Chao Phraya na tyle mocno, że zaczęli wywierać presję na starsze potęgi regionu. Z czasem przejęli inicjatywę polityczną, a dawne wpływy monskie i khmerskie nie zniknęły, lecz zostały wchłonięte. Dlatego początki tajskich państw są jednocześnie historią migracji i historią adaptacji. Same daty najważniejszych przełomów znajdziesz w naszym Kalendarium dziejów „Kraju wolnych ludzi”.
Czy Yunnan wystarcza jako odpowiedź
W polskich tekstach popularnych bardzo często pojawia się zdanie, że Tajowie przyszli z Yunnanu. Nie jest ono całkiem błędne, ale upraszcza sprawę. Yunnan pozostaje ważnym punktem odniesienia, bo do dziś żyją tam ludy mówiące językami tai, lecz część nowszych badaczy przesuwa środek ciężkości bardziej ku pograniczu południowych Chin i północnego Wietnamu. Jeszcze ostrożniejsi mówią po prostu o szerokiej strefie wyjściowej w południowej części Chin.
To rozróżnienie ma znaczenie. Pokazuje bowiem, że tożsamość Tajów nie urodziła się w jednym miejscu i nie została przeniesiona w nienaruszonej formie do Tajlandii. Kształtowała się po drodze, w kontakcie z sąsiadami, wraz ze zmianą krajobrazu, sposobu gospodarowania i organizacji władzy. Właśnie dlatego dzieje Tajów są tak ciekawe: nie opowiadają o czystym początku, lecz o tym, jak z wielu lokalnych historii powstał jeden z najtrwalszych organizmów politycznych regionu.
Źródła i lektury uzupełniające:
- Encyclopaedia Britannica, History of Thailand
- Encyclopaedia Britannica, Tai languages
- Encyclopaedia Britannica, Tai of Thailand
- European Journal of Human Genetics (2018), New insights from Thailand into the maternal genetic history of Mainland Southeast Asia